DE
TAXONOMIE
De noodzaak tot een steeds betere
en snellere toegang tot content leidt tot
een groeiende aandacht voor methoden voor inhoudelijke
ontsluiting ervan. Het ontwerpen en bouwen
van taxonomieën
biedt voor deze problematiek een goede oplossing. |
 |
Taxonomieën |
Inhoudsopgave
1. Algemeen
2. De onderdelen van een taxonomie
3. Het ontwerpen van een taxonomie
4. Business case voor een taxonomie
5. Conclusies
6. Literatuur
1. Algemeen
Een taxonomie is een structuur die het mogelijk
maakt om content over personen, organisaties, gebeurtenissen
en dingen te clusteren in (hiërarchische) groepen
om ze gemakkelijk te identificeren, te bestuderen en
terug te vinden.
Taxonomieën zijn, samen met het definiëren
van metadata en integratie, de meest kritische componenten
van enterprise content management systemen ( ECM ) en
enterprise information portals ( EIP ).
Taxonomieën vinden hun oorsprong in de behoefte
van de mens om zaken te categoriseren om overzicht te
kunnen houden en inzicht te verkrijgen. Dit categoriseren
gebeurde tot voor kort met behulp van classificatieschema's.
Deze zijn echter veel te star van structuur om toe te
passen in organisaties waar de content snel groeit en/of
verandert. Het grotere aantal vrijheidsgraden van een
taxonomie zorgt voor flexibeler ontsluiten.
De beste manier om taxonomieën te
ontwerpen is volgens de facetbenadering, cq. facetanalyse.
In de bovenstaande omschrijving van een taxonomie is
al een facetindeling opgenomen, nl. personen, organisaties,
gebeurtenissen en dingen. Deze vier begrippen sluiten
elkaar volledig uit! Dit is ook meteen het belangrijkste
criterium voor het kiezen van een indeling: het principe
van uitsluiting. Bij een verdere indeling per facet
moet geprobeerd worden zoveel mogelijk dit uitsluitingsprincipe
te blijven hanteren. Dat is de belangrijkste garantie
voor een goede taxonomie.
Een goede toets voor het testen van de juistheid van
een taxonomie is dat het toevoegen van een facet zonder
problemen mogelijk moet zijn. De toets is behalve voor
de linguïstische indelingen ook toepasbaar voor
zowel de productclassificaties en/of materialenclassificaties.
Illustratief voor de waarde van facetanalyse zijn de
volgende opmerkingen:
" … 30 years of teaching did not reveal
any subject which did not lend itself to facet analysis."
"From its success, we must assume that the future
of intellectual [content] retrieval lies in the first
place in adequate facet analysis".
"… facet analysis does appear to be the most
important tool to our disposal for the analysis of subjects
[and will be] increasingly important in the future."
(Foskett, 2000)
Maar ook de facetbenadering heeft een evolutie doorgemaakt.
De originele uitgangspunten van de facetclassificatie
hadden namelijk als nadeel dat het onmogelijk was om
relaties te definiëren tussen bovenliggende en
onderliggende begrippen binnen hetzelfde facet (zoals
met de broader en narrower terms van de thesaurus).
Ook konden laterale relaties niet vastgelegd worden,
terwijl deze voor het genereren van ideeën toch
van wezenlijk belang zijn (de Bono,1972 en de Bono,1999).
Voor het oplossen van deze type problemen wordt gebruik
gemaakt van de kennis en ervaringen die met de ontologie-benadering
opgedaan wordt.
2. De onderdelen van een taxonomie
De klassieke onderdelen van classificatiesystemen blijven
onverkort noodzakelijk voor taxonomieën. Deze onderdelen
zijn de schema's, de notaties, de index(en) en de organisatie.
De schema's zijn de direct zichtbare logische structuur
van de taxonomie. Deze logische structuur kan gepresenteerd
worden als een boom met vertakkingen of als een aantal
kolommen, waarin iedere kolom een facet vertegenwoordigt.
De notatie in de vorm van indrukwekkende cijfer-letter
combinaties zien we tegenwoordig niet meer terug. Zij
worden ook algemeen als te gebruikersonvriendelijk beschouwd.
Notaties worden nog wel gebruikt om verzamelingen fysiek
te organiseren, bijvoorbeeld als plaatsingssytemen.
Het meest concrete voorbeeld is de plaatsing van boeken
in een bibliotheek, waarbij elk boek een signatuur krijgt
, die meestal op de rug van het boek terug te vinden
is. Deze signatuur geeft meestal een aanduiding van
het hoofdonderwerp van het boek. Gelijksoortig zijn
de aanduidingen op schappen in magazijnen.
De indexen hebben de rol van ingangselementen voor het
zoekproces. Afhankelijk van de manier van ontsluiten
worden deze indexen volledig automatisch gegenereerd
of (deels) via tussenkomst van indexeerders. Met name
de inzet van deze laatste is van groot belang als er
nieuwe begrippen (concepten) in een vakgebied ontstaan,
als er nieuwe synoniemen opduiken en als de inhoud van
begrippen verandert of wanneer er begrippen overbodig
worden. Allemaal redenen om niet volledig te vertrouwen
op computer-based indexing.
En daarmee komen we op het vierde onderdeel: de organisatie.
De praktijk wijst uit dat de continuïteit van de
taxonomie en daarmee de toegang tot de content gevaar
loopt als de organisatie in de vorm van onderhoud en
beheer niet geregeld is. Het aanstellen van een taxonomist
is wezenlijk!
3. Het ontwerpen van een taxonomie
Bij het ontwerpen en bouwen van een taxonomie zijn dezelfde
fasen van belang als bij het ontwerpen en bouwen van
elk ander informatiesysteem: de strategie wordt bepaald,
het ontwerp wordt gemaakt, de bouw vindt plaats en de
gebouwde taxonomie wordt getest en geïmplementeerd.
Het ontwerpproces bestaat uit de volgende stappen:
1 Verzamel kandidaat-termen en hun varianten
2 Bepaal criteria voor de keuze van de voorkeurstermen
3 Selecteer voorkeurstermen
4 Ontwikkel de facet hiërarchie(en)
5 Schrijf het ontwerp, inclusief functionele specificaties
6 Voer een pakketselectie uit (of bouw de applicatie)
7 Implementeer de taxonomie.
Voor het verzamelen van kandidaat-termen en de voorkomende
varianten is de geijkte aanpak het opsporen van reeds
bestaande (vak-)woordenlijsten, thesauri, taxonomieen,
classificatieschema's, ed. en het raadplegen van gebruikers
en experts. Met name dit laatste is een kritieke succesfactor.
Voor de stappen 3 en 4 geldt dat deze in een aantal
iteratieve cycli worden uitgevoerd.
Altijd in herhaald overleg met de gebruikers en experts
komen de volgende vragen meerdere keren aan de orde.
Welk synoniem verdient de voorkeur? Hoe gaan we de voorkeurstermen
clusteren? Moet een ruimer of juist een enger begrip
gekozen worden als voorkeursterm, of toch beide? Welke
(semantische) relaties bestaan er tussen termen en moeten
deze vastgelegd worden?
Bij het vastleggen van de termen moet ook aan een aantal
taalkundige aspecten aandacht besteed worden om een
consistente structuur te krijgen. Enkele aspecten zijn:
- de grammaticale vorm (gebruiken we de werkwoordsvorm
of het voltooid deelwoord of corresponderend zelfstandig
naamwoord?)
- de spelling
- keuze maken voor óf enkelvoud- óf meervoudsvorm
- gebruik van afkortingen en acroniemen.
Als er consensus is over de facethiërarchie kunnen
de stappen 5 tm. 7 uitgevoerd worden.
Nadere informatie over met name 'taxonomy tools'
is op aanvraag beschikbaar via het onderstaande e-mailadres.
4. Business case voor een taxonomie
Ook voor een taxonomie is een business case te maken.
Deze verschilt in principe niet van elke andere business
case, met dien verstande dat er natuurlijk altijd sprake
is van een deelsysteem binnen de ontwikkeling van een
volledig ECM systeem. De te beantwoorden vragen zijn
ook hier: wat is de ROI, wat zijn kwantificeerbare voordelen,
wat zijn de risico's, wat zijn de afhankelijkheden,
wat zijn de andere opties.
Om de bestedingen te rechtvaardigen zijn twee aspecten
van belang: de taxonomie creëert toegevoegde waarde
en genereert besparingen. De toegevoegde waarde wordt
bepaald door aan te geven hoe de kwaliteit van het product
(de opbrengst van de zoekopdrachten) en hoe de productiviteit
van de storage and retrieval functie verbeteren. De
besparingen bestaan uit de reductie van tijd en kosten
van het zoeken en terugvinden van de content en de besparingen
in personeel voor het indexeren.
Enkele suggesties:
Gebruik maken van de verworvenheden uit de taalanalyse
technologie (automatisch genereren van samenvattingen,
automatisch categoriseren van teksten)
Mogelijk maken van zoekacties op meerdere databases
Snelle verwerking van grote volumes content
Uitbreiden van de rol van taxonomist en indexeerder.
5. Conclusies
Besef dat gebruikers op verschillende manieren zoeken
en er dus meerdere manieren van zoekmogelijkheden ingebouwd
moeten worden, dat er dus meerdere zoekfuncties nodig
zijn.
Ondernemingsbrede taxonomieën moeten een globaal
karakter hebben.
Taxonomieën werken het best op goed gedefinieerde
domeinen.
Taxonomieën moeten gebruiker-driven zijn en de
terminologie van de gebruikers bevatten.
Er komt langzaam een groei naar het gebruik van ontologieen.
6. Literatuur
de Bono,1972
Lateraal denken in het bedrijfsleven
/ Edward de Bono. – Amsterdam : Paris, 1972
de Bono, 1999
Eenvoud / Edward de Bono. – Amsterdam
: Nieuwezijds, 1999
Foskett, 2000
The future of faceted classification
/ A.C. Foskett.
In: The Future of classification / ed. Rita Marcella
and Arthur Maltby. - Aldershot : Gower, 2000. - p.69-80
|
